Tarix elə hadisələr yaradır ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi günlə məhdudlaşmır. Zaman keçdikcə həmin hadisələr bütöv bir dövrün siyasi və ictimai mahiyyətini anlamaq üçün istinad nöqtəsinə çevrilir.

2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş vermiş döyüşlər də Azərbaycanın müasir tarixində belə hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Hərbi baxımdan qısa müddət davam etsə də, bu döyüşlər dövlətin təhlükəsizlik gündəminə, cəmiyyətin birliyinə və sonrakı regional proseslərə təsiri baxımından geniş müzakirə olunan hadisələr sırasında yer aldı.

Tovuz döyüşlərini fərqləndirən əsas cəhət onların Qarabağ bölgəsində deyil, Azərbaycan-Ermənistan dövlət sərhədində baş verməsi idi.

Bu xüsusiyyət hadisələrin beynəlxalq diqqət çəkməsinə səbəb oldu. Tovuz rayonu Azərbaycanın enerji və nəqliyyat infrastrukturu baxımından strateji əhəmiyyət daşıyan əraziyə yaxın yerləşir.

Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi və Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu regionun geoiqtisadi əhəmiyyətini artıran layihələrdir. Bu səbəbdən bölgədə yaranan gərginlik təkcə iki ölkə arasında hərbi qarşıdurma kimi deyil, həm də regional təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirildi.

Döyüşlər zamanı Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin şəxsi heyəti dövlət sərhədinin müdafiəsində iştirak etdi. Bu hadisələr zamanı general-mayor Polad Həşimov, polkovnik İlqar Mirzəyev və digər hərbi qulluqçular həlak oldular.

Onların xidmətləri Azərbaycan cəmiyyətində böyük ehtiramla qarşılandı. Xüsusilə Polad Həşimovun ön xətdə olması və döyüş zamanı həlak olması cəmiyyətdə geniş rezonans doğurdu. Onun adı peşəkarlıq, xidmətə sədaqət və hərbi məsuliyyət anlayışları ilə birlikdə xatırlanır.

Tovuz döyüşləri Azərbaycan cəmiyyətində həmrəylik hissini gücləndirdi. Şəhidlərin xatirəsinə keçirilən anım mərasimləri, ictimai dəstək aksiyaları və vətəndaşların orduya münasibəti göstərdi ki, milli təhlükəsizlik məsələləri cəmiyyət üçün ortaq dəyər olaraq qalır. Bu hadisələr dövlət-vətəndaş həmrəyliyinin görünən nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Siyasi baxımdan Tovuz döyüşləri regionda onsuz da mövcud olan gərginliyi daha da artırdı. Beynəlxalq təşkilatlar və müxtəlif dövlətlər tərəfləri atəşkəsə və gərginliyin azaldılmasına çağırdılar. Sonrakı aylarda regionda baş verən hadisələr fonunda Tovuz döyüşləri tez-tez xatırlandı və bir çox analitik tərəfindən 2020-ci ilin payızında baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsindən əvvəlki mühüm mərhələlərdən biri kimi dəyərləndirildi.

Bununla yanaşı, bu əlaqənin miqyası və xarakteri barədə ekspertlər arasında müxtəlif baxışlar mövcuddur.
Müharibədən sonrakı dövrdə Cənubi Qafqazın siyasi mənzərəsi dəyişdi. Yeni danışıqlar formatları yarandı, regional nəqliyyat və iqtisadi əməkdaşlıq məsələləri gündəmə gəldi. Tovuz hadisələri bu daha geniş proseslərin kontekstində tez-tez xatırlanan hadisələrdən biri oldu və Azərbaycanın təhlükəsizlik siyasəti ilə bağlı müzakirələrdə öz yerini qorudu.

Tarixi hadisələrin əhəmiyyəti yalnız hərbi nəticələrlə ölçülmür. Onlar cəmiyyətin kollektiv yaddaşında formalaşdırdığı təsəvvürlər, dövlət institutlarına təsiri və gələcək nəsillərə ötürdüyü dəyərlərlə də qiymətləndirilir.

Bu baxımdan Tovuz döyüşləri Azərbaycanın müasir tarixində vətənə xidmət, dövlət sərhədinin müdafiəsi və milli birlik anlayışları ilə əlaqələndirilən mühüm hadisələrdən biri kimi qalır.

Gələcəkdə tarixçilər və siyasi tədqiqatçılar Tovuz döyüşlərini müxtəlif aspektlərdən araşdırmağa davam edəcəklər. Yeni arxiv materialları, sənədlər və tədqiqatlar bu hadisələrin daha dolğun qiymətləndirilməsinə imkan verəcək. Lakin artıq bu gün demək olar ki, Tovuz döyüşləri Azərbaycanın müasir tarixində mühüm yer tutur və ölkənin təhlükəsizlik, dövlətçilik və ictimai həmrəylik tarixinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Tarix xalqların yaddaşını formalaşdıran hadisələrin məcmusudur. Tovuz döyüşləri də həmin yaddaşın mühüm səhifələrindən biri olaraq qalır. Bu hadisələr həm şəhidlərin xatirəsinə ehtiramın, həm də dövlətin təhlükəsizliyinin qorunmasının cəmiyyət üçün əhəmiyyətini xatırladır. Tarixi öyrənmək təkcə keçmişi anlamaq deyil, həm də gələcək qərarlar üçün təcrübə qazanmaqdır. Məhz bu baxımdan Tovuz döyüşlərinin siyasi, hərbi və ictimai əhəmiyyəti uzun illər elmi araşdırmaların və ictimai müzakirələrin mövzusu olaraq qalacaq.

Müəllif: İsrafil Şükürov