Beynəlxalq siyasətdə dövlət başçıları arasında keçirilən telefon danışıqları ilk baxışdan adi diplomatik təmas kimi görünə bilər. Lakin böyük güclərin xarici siyasətində baş verən dəyişikliklər fonunda belə təmaslar daha geniş siyasi məna daşıyır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Donald Trampla telefon danışığını da bu prizmadan qiymətləndirmək mümkündür.
Mənim fikrimcə, bu danışığın əsas əhəmiyyəti yalnız qarşılıqlı təbrik və xoş arzularla məhdudlaşmır. Burada daha geniş bir siyasi məzmun var: Azərbaycan yeni beynəlxalq reallıqda ABŞ-la münasibətlərini hansı istiqamətdə inkişaf etdirməlidir və Vaşinqton Bakı üçün hansı imkanları yarada bilər?
Dəyişən dünya nizamı və Azərbaycanın mövqeyi
Son illərdə beynəlxalq münasibətlər sistemi ciddi transformasiya mərhələsindən keçir. ABŞ–Çin rəqabəti, Rusiya–Qərb qarşıdurması, enerji təhlükəsizliyi, yeni nəqliyyat marşrutlarının aktuallaşması və regional güc mərkəzlərinin fəallaşması orta ölçülü dövlətlərin xarici siyasətini daha mürəkkəb vəziyyətlə üz-üzə qoyur.
Azərbaycan belə bir sistemdə öz coğrafi mövqeyindən mühüm siyasi resurs kimi istifadə edə bilir.
Ölkəmiz Xəzər hövzəsini Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən mühüm geosiyasi məkanda yerləşir. Enerji resursları, nəqliyyat infrastrukturu və regional təhlükəsizlik məsələləri Azərbaycanın beynəlxalq əhəmiyyətini artırır.
Bu baxımdan ABŞ-la münasibətlərə yalnız ikitərəfli əlaqələr prizmasından baxmaq kifayət deyil. Bu münasibətlər həm də Azərbaycanın qlobal və regional siyasətdə manevr imkanlarının bir hissəsidir.
Donald Trampın siyasi ritorikasında milli maraqlar, iqtisadi səmərəlilik və konkret nəticələr xüsusi yer tutur. Bu yanaşma ABŞ-ın müxtəlif dövlətlərlə münasibətlərinə də təsir göstərə bilər.
Azərbaycan üçün burada əsas məsələ siyasi ritorikadan daha çox real maraqların müəyyənləşdirilməsidir.
Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizləri, investisiya, müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq, eləcə də Cənubi Qafqazda sabitliyin qorunması Bakı ilə Vaşinqton arasında qarşılıqlı maraq yarada biləcək əsas istiqamətlərdir.
Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan ABŞ-la münasibətlərdə məhz bu praktiki məsələləri ön plana çıxarmalıdır. Çünki dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığı çox vaxt siyasi bəyanatlardan deyil, qarşılıqlı maraqların nə dərəcədə uzlaşdırılmasından asılı olur.
Cənubi Qafqazın artan geosiyasi əhəmiyyəti
Cənubi Qafqaz artıq yalnız regional dövlətlərin maraqlarının kəsişdiyi məkan deyil. Bu regionda ABŞ və Avropa dövlətləri ilə yanaşı, Rusiya, Türkiyə və İranın da strateji maraqları mövcuddur.
Azərbaycanın üstünlüyü isə ondan ibarətdir ki, Bakı müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlər qurmaq imkanına malikdir.
Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də məhz praqmatik və çoxşaxəli diplomatiyadır. Məncə, bu siyasətin əsas məqsədi hansısa bir güc mərkəzinə bağlanmaq deyil, müxtəlif tərəfdaşlarla münasibətlərdən ölkənin milli maraqları üçün maksimum nəticə əldə etməkdir.
ABŞ-la əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi də bu çərçivədə qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində enerji məsələsinin xüsusi çəkisi var. Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyinə verdiyi töhfə ölkənin geosiyasi əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biridir.
Bununla yanaşı, nəqliyyat bağlantıları da getdikcə daha mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Şərqlə Qərb arasında alternativ marşrutların inkişafı Azərbaycanın tranzit və logistika imkanlarını ön plana çıxarır.
Bu reallıq ABŞ üçün də əhəmiyyətlidir. Çünki enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi artıq yalnız iqtisadi məsələ deyil, milli və regional təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib.
Mənim fikrimcə, Azərbaycanın qarşısında duran əsas imkan ABŞ-la münasibətləri hər hansı başqa dövlətə qarşı geosiyasi alətə çevirmək deyil.
Əksinə, Azərbaycan öz strateji əhəmiyyətindən istifadə etməklə daha geniş əməkdaşlıq platforması formalaşdırmalıdır.
Bakı üçün vacib olan Vaşinqtonla münasibətləri enerji, təhlükəsizlik və nəqliyyatla məhdudlaşdırmamaq, eyni zamanda texnologiya, investisiya, təhsil və digər perspektivli sahələrdə əməkdaşlığı genişləndirməkdir.
Belə yanaşma Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin daha da güclənməsinə xidmət edə bilər.
Bu telefon danışığına politoloji baxımdan üç istiqamətdə yanaşmaq mümkündür.
Birincisi, bu, Azərbaycan üçün yeni ABŞ administrasiyası ilə siyasi dialoqun davam etdirilməsi baxımından mühüm təmasdır.
İkincisi, bu dialoq Azərbaycanın ABŞ-la münasibətlərində qarşılıqlı maraqlara əsaslanan yeni əməkdaşlıq imkanlarının müzakirəsi üçün siyasi zəmin yarada bilər.
Üçüncüsü isə danışıq Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasəti çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan üçün əsas məsələ müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərdə balansı qorumaq və milli maraqları prioritetdə saxlamaqdır.
Əliyev–Tramp dialoqunu yalnız diplomatik protokol hadisəsi kimi qiymətləndirmək məncə düzgün olmaz. Bu təmas Azərbaycanın dəyişən beynəlxalq sistemdə ABŞ-la münasibətlərini hansı istiqamətdə inkişaf etdirmək istədiyi barədə daha geniş müzakirənin bir hissəsidir.
Bu günkü dünyada dövlətlərin uğurlu xarici siyasəti yalnız güclü müttəfiqlərə malik olmaqla ölçülmür.
Əsas məsələ müxtəlif tərəfdaşlarla münasibətlər qurmaq, milli maraqları qorumaq və dəyişən geosiyasi şəraitdə düzgün manevr etməkdir.
Azərbaycanın qarşısında da məhz belə bir vəzifə dayanır.
Əgər Bakı ABŞ-la münasibətlərdə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan, praqmatik və uzunmüddətli əməkdaşlıq modeli qura bilsə, bu, həm Azərbaycan–ABŞ əlaqələrinin inkişafına, həm də Azərbaycanın Cənubi Qafqazdakı geosiyasi mövqeyinin möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər.
Mənim qənaətimə görə, Əliyev–Tramp dialoqunun əsas siyasi mesajı da məhz bundan ibarətdir: dəyişən dünya nizamında Azərbaycan öz milli maraqlarını qorumaqla yanaşı, yeni əməkdaşlıq imkanlarını vaxtında dəyərləndirməlidir.
Müəllifi: İsrafil Şükürov
